Tin tức | Định nghĩa lại sự lão hóa: Một thành tựu lớn của tiến hóa
Trong xã hội hiện đại, lão hóa thường được xem là một quá trình cần tránh. Văn hóa đại chúng tôn vinh tuổi trẻ và dùng nó để định hình xu hướng cũng như vẻ đẹp, trong khi ngành chống lão hóa phát triển mạnh với hàng tỷ USD được chi cho kem, thuốc và phẫu thuật thẩm mỹ. Tuy nhiên, lão hóa là một thực tế không thể phủ nhận. Con người đang sống lâu hơn bao giờ hết, trong khi tỷ lệ sinh ở hơn một nửa số quốc gia trên thế giới đã giảm xuống dưới mức thay thế, khiến già hóa dân số trở thành vấn đề lớn đối với nền kinh tế và hệ thống y tế.
Trong cuốn sách mới Seven Decades: How We Evolved to Live Longer (Nhà xuất bản Đại học Princeton, 2025), Michael Gurven, giáo sư nhân học tại Đại học California, Santa Barbara, cho rằng “con người tiến hóa để sống đến tuổi bảy mươi”. Theo ông, tuổi thọ tăng lên trong thế kỷ qua không chỉ kéo dài giới hạn trên của tuổi thọ con người mà còn giúp nhiều người sống đến tuổi cao hơn.
Gurven lưu ý rằng từ hàng nghìn năm trước, trong các xã hội săn bắt-hái lượm, con người đã có tiềm năng sống lâu hơn. Không giống phần lớn các loài, vốn suy giảm nhanh chóng sau những năm sinh sản, con người có thể sống hàng chục năm sau mãn kinh. Sự sống sau giai đoạn sinh sản này là một thành công hiếm có của tiến hóa.
Lão hóa dưới góc nhìn tiến hóa
Trong sách, Gurven xem xét lão hóa dưới lăng kính tiến hóa và nhìn lại lịch sử loài người cùng các nền văn hóa trên thế giới. Dựa trên nghiên cứu thực địa dài hạn về người Tsimané, một cộng đồng săn bắt-hái lượm và làm vườn ở vùng Amazon thuộc Bolivia, ông cho thấy lối sống và sinh lý của các xã hội phi công nghiệp phản ánh những điều kiện sinh thái của con người thời kỳ đầu.
Ông giải thích rằng dù tuổi thọ trung bình ở những xã hội này có vẻ ngắn, tỷ lệ tử vong cao ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ làm giảm con số tổng thể. Những người sống sót qua thời thơ ấu thường sống đến tuổi bảy mươi hoặc thậm chí tám mươi. Vì vậy, sống thọ không hoàn toàn là thành tựu hiện đại mà là một phần trong mô hình tiến hóa cơ bản của con người.
Bí quyết sống thọ: hợp tác giữa các thế hệ
“Việc chúng ta sống sót qua những năm sinh sản không phải là ngẫu nhiên”, Gurven nhấn mạnh. Hợp tác và chia sẻ nguồn lực giữa các thế hệ là chìa khóa giúp vượt qua những giới hạn của chọn lọc tự nhiên. Trong các xã hội săn bắt-hái lượm, người lớn tuổi có thể kém sức mạnh thể chất hơn, nhưng họ đóng góp theo những cách độc đáo cho sự sống còn và sinh sản của cộng đồng bằng việc chăm sóc cháu, giải quyết xung đột, truyền lại kiến thức và chế tạo công cụ. Sự hợp tác xã hội nhiều tầng này nâng cao sức khỏe sinh học của toàn bộ quần thể và giúp kéo dài tuổi thọ con người.
Ông nhận xét: “Ở một giai đoạn nhất định của quá trình tiến hóa, giúp con cái và cháu chắt sống sót trở nên có lợi hơn cho việc duy trì gene của một người so với việc liên tục sinh thêm con.”
Thế nào là già?
Trong nhiều xã hội truyền thống, trở nên già không được xác định bằng một con số mà bằng việc một người còn có thể đóng góp cho cộng đồng hay không. Gurven hài hước đặt câu hỏi: “Nếu một người không bao giờ biết tuổi của mình, họ sẽ cảm thấy mình bao nhiêu tuổi?” Ở những cộng đồng mà ngôn ngữ không có từ chỉ các số lớn, người ta thường chỉ được xem là già khi không còn làm việc được. Việc tiếp tục tham gia các hoạt động cộng đồng và truyền lại kiến thức, kỹ năng giúp người lớn tuổi duy trì sự năng động về sau trong cuộc đời.
Điều này hoàn toàn trái ngược với các xã hội công nghiệp hóa, nơi nghỉ hưu thường tượng trưng cho việc rút lui khỏi đời sống chính thống. Gurven cho rằng quan điểm này đánh giá thấp tiềm năng của người lớn tuổi. Ông kêu gọi xã hội nhìn nhận lại tuổi già và ghi nhận vai trò quan trọng của người lớn tuổi trong giáo dục, văn hóa và xây dựng cộng đồng.
“Viễn cảnh già hóa dân số toàn cầu có thể đáng lo ngại”, Gurven kết luận, “nhưng những đóng góp rộng lớn của người trung niên và người lớn tuổi chính là điều giúp nền văn minh nhân loại tồn tại. Già phần lớn là trạng thái tinh thần. Nếu tiếp tục học hỏi, khám phá và kết nối, chúng ta sẽ không bao giờ thực sự già đi.”
Tin tức | Định nghĩa lại sự lão hóa: Một thành tựu lớn của tiến hóa
Tin tức | Định nghĩa lại sự lão hóa: Một thành tựu lớn của tiến hóa
Trong xã hội hiện đại, lão hóa thường được xem là một quá trình cần tránh. Văn hóa đại chúng tôn vinh tuổi trẻ và dùng nó để định hình xu hướng cũng như vẻ đẹp, trong khi ngành chống lão hóa phát triển mạnh với hàng tỷ USD được chi cho kem, thuốc và phẫu thuật thẩm mỹ. Tuy nhiên, lão hóa là một thực tế không thể phủ nhận. Con người đang sống lâu hơn bao giờ hết, trong khi tỷ lệ sinh ở hơn một nửa số quốc gia trên thế giới đã giảm xuống dưới mức thay thế, khiến già hóa dân số trở thành vấn đề lớn đối với nền kinh tế và hệ thống y tế.
Trong cuốn sách mới Seven Decades: How We Evolved to Live Longer (Nhà xuất bản Đại học Princeton, 2025), Michael Gurven, giáo sư nhân học tại Đại học California, Santa Barbara, cho rằng “con người tiến hóa để sống đến tuổi bảy mươi”. Theo ông, tuổi thọ tăng lên trong thế kỷ qua không chỉ kéo dài giới hạn trên của tuổi thọ con người mà còn giúp nhiều người sống đến tuổi cao hơn.
Gurven lưu ý rằng từ hàng nghìn năm trước, trong các xã hội săn bắt-hái lượm, con người đã có tiềm năng sống lâu hơn. Không giống phần lớn các loài, vốn suy giảm nhanh chóng sau những năm sinh sản, con người có thể sống hàng chục năm sau mãn kinh. Sự sống sau giai đoạn sinh sản này là một thành công hiếm có của tiến hóa.
Lão hóa dưới góc nhìn tiến hóa
Trong sách, Gurven xem xét lão hóa dưới lăng kính tiến hóa và nhìn lại lịch sử loài người cùng các nền văn hóa trên thế giới. Dựa trên nghiên cứu thực địa dài hạn về người Tsimané, một cộng đồng săn bắt-hái lượm và làm vườn ở vùng Amazon thuộc Bolivia, ông cho thấy lối sống và sinh lý của các xã hội phi công nghiệp phản ánh những điều kiện sinh thái của con người thời kỳ đầu.
Ông giải thích rằng dù tuổi thọ trung bình ở những xã hội này có vẻ ngắn, tỷ lệ tử vong cao ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ làm giảm con số tổng thể. Những người sống sót qua thời thơ ấu thường sống đến tuổi bảy mươi hoặc thậm chí tám mươi. Vì vậy, sống thọ không hoàn toàn là thành tựu hiện đại mà là một phần trong mô hình tiến hóa cơ bản của con người.
Bí quyết sống thọ: hợp tác giữa các thế hệ
“Việc chúng ta sống sót qua những năm sinh sản không phải là ngẫu nhiên”, Gurven nhấn mạnh. Hợp tác và chia sẻ nguồn lực giữa các thế hệ là chìa khóa giúp vượt qua những giới hạn của chọn lọc tự nhiên. Trong các xã hội săn bắt-hái lượm, người lớn tuổi có thể kém sức mạnh thể chất hơn, nhưng họ đóng góp theo những cách độc đáo cho sự sống còn và sinh sản của cộng đồng bằng việc chăm sóc cháu, giải quyết xung đột, truyền lại kiến thức và chế tạo công cụ. Sự hợp tác xã hội nhiều tầng này nâng cao sức khỏe sinh học của toàn bộ quần thể và giúp kéo dài tuổi thọ con người.
Ông nhận xét: “Ở một giai đoạn nhất định của quá trình tiến hóa, giúp con cái và cháu chắt sống sót trở nên có lợi hơn cho việc duy trì gene của một người so với việc liên tục sinh thêm con.”
Thế nào là già?
Trong nhiều xã hội truyền thống, trở nên già không được xác định bằng một con số mà bằng việc một người còn có thể đóng góp cho cộng đồng hay không. Gurven hài hước đặt câu hỏi: “Nếu một người không bao giờ biết tuổi của mình, họ sẽ cảm thấy mình bao nhiêu tuổi?” Ở những cộng đồng mà ngôn ngữ không có từ chỉ các số lớn, người ta thường chỉ được xem là già khi không còn làm việc được. Việc tiếp tục tham gia các hoạt động cộng đồng và truyền lại kiến thức, kỹ năng giúp người lớn tuổi duy trì sự năng động về sau trong cuộc đời.
Điều này hoàn toàn trái ngược với các xã hội công nghiệp hóa, nơi nghỉ hưu thường tượng trưng cho việc rút lui khỏi đời sống chính thống. Gurven cho rằng quan điểm này đánh giá thấp tiềm năng của người lớn tuổi. Ông kêu gọi xã hội nhìn nhận lại tuổi già và ghi nhận vai trò quan trọng của người lớn tuổi trong giáo dục, văn hóa và xây dựng cộng đồng.
“Viễn cảnh già hóa dân số toàn cầu có thể đáng lo ngại”, Gurven kết luận, “nhưng những đóng góp rộng lớn của người trung niên và người lớn tuổi chính là điều giúp nền văn minh nhân loại tồn tại. Già phần lớn là trạng thái tinh thần. Nếu tiếp tục học hỏi, khám phá và kết nối, chúng ta sẽ không bao giờ thực sự già đi.”
Nguồn bài viết:
Tổng hợp trên mạng